به گزارش روابط عمومی حوزه علمیه خواهران استان فارس، دومین جلسه کارگاه تخصصی «پایان‌نامه‌نویسی کاربردی» ویژه طلاب سطح سه رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی، با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احد امیدی، استاد حوزه و دانشگاه، دکترای روان‌شناسی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز و رئیس کارگروه تصویب موضوع و طرح‌های پژوهشی رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی این مدرسه تخصصی، برگزار شد.
این کارگاه در چارچوب طرح راهبردی پایش و برگزاری کارگاه‌های «پیش‌برنده و خروجی محور» و با هدف ارتقای مهارت‌های پژوهشی طلاب، تقویت کیفیت علمی طرح‌های پایان‌نامه و تسریع فرایند تدوین و تصویب طرح‌های پژوهشی برگزار شد. در این کارگاه تخصصی، مهم‌ترین اصول و مهارت‌های کاربردی مورد نیاز جهت نگارش طرح‌های پژوهشی در حوزه تخصصی مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی تبیین شد.
بخش مهمی از دومین جلسه این کارگاه به آموزش کاربردی بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند پژوهش اختصاص داشت. در این بخش، شیوه استفاده از ابزارهایی مانند ChatGPT، Gemini و Perplexity برای جست‌وجو و شناسایی منابع علمی، یافتن مقالات مرتبط و جدید، سامان‌دهی اطلاعات پژوهشی و کمک به تدوین بخش‌های مختلف طرح تحقیق آموزش داده شد.
همچنین، نحوه تنظیم درخواست‌های دقیق و هدفمند (پرامپت‌نویسی)، تعامل مرحله‌ای با ابزارهای هوش مصنوعی برای اصلاح و تکمیل خروجی‌ها و بهره‌گیری از این ابزارها در نگارش و بازبینی بیان مسئله، پیشینه پژوهش و سایر بخش‌های طرح پژوهشی مورد تبیین قرار گرفت.
در ادامه، بر ضرورت راستی آزمایی منابع و ارجاعات پیشنهادی هوش مصنوعی، بررسی مستقیم مقالات و متون اصلی، اطمینان از صحت اطلاعات کتاب‌شناختی و تطبیق محتوای تولید شده با موضوع و اهداف پژوهش تأکید شد. همچنین، طلاب با اهمیت رعایت اصول اخلاق پژوهش، پرهیز از استفاده مستقیم و تأییدنشده از متون تولید شده به‌وسیله هوش مصنوعی و مسئولیت پژوهشگر در قبال صحت علمی و اصالت محتوای نهایی آشنا شدند. در این چارچوب، هوش مصنوعی به‌عنوان دستیار پژوهشی برای تسهیل و تسریع فرایند تحقیق معرفی شد، نه جایگزینی برای مطالعه منابع، تفکر انتقادی و داوری علمی پژوهشگر.
در ادامه کارگاه، دکتر امیدی با تأکید بر ضرورت عبور از آموزش‌های صرفاً نظری و حرکت به سمت توانمندسازی عملی پژوهشگران، به تشریح اصول تدوین بیان مسئله، تنظیم پیشینه پژوهش، تبیین ضرورت و اهمیت تحقیق و نگارش هدف و پرسش‌های پژوهش پرداخت.
وی با اشاره به اهمیت انسجام منطقی در نگارش بیان مسئله، تبیین کرد که پژوهشگر باید با توجه به ماهیت عنوان و متغیرهای تحقیق، مسیر ورود به مسئله را به درستی انتخاب کند؛ به‌گونه‌ای که متن از طرح زمینه و مفاهیم مرتبط آغاز شود و به‌تدریج به مسئله محوری، شواهد علمی، ظرفیت‌های منابع اسلامی و ضرورت انجام پژوهش برسد. همچنین، تأکید شد که پیش‌زمینه پژوهش متناسب با اقتضائات موضوع تنظیم می‌شود و در همه پژوهش‌ها الزاماً به‌عنوان بخشی مستقل ضرورت ندارد.
بخش دیگری از این آموزش به چگونگی بهره‌گیری از منابع علمی معتبر و به‌روز، به‌ویژه پژوهش‌های جدید مرتبط با موضوع، و توجه هم‌زمان به مطالعات تخصصی روان‌شناسی و ظرفیت‌های آموزه‌های اسلامی اختصاص داشت. در این زمینه، بر ضرورت تبیین علمی مفاهیم محوری، استفاده از شواهد معتبر و برقراری ارتباط منطقی میان یافته‌های دانش تخصصی و مبانی اسلامی متناسب با موضوع پژوهش تأکید شد.
همچنین، نحوه معرفی اجمالی پژوهش‌های پیشین در بیان مسئله و بررسی تفصیلی آن‌ها در بخش پیشینه پژوهش مورد تبیین قرار گرفت. بر این اساس، پژوهشگر باید در گزارش مطالعات پیشین، اطلاعاتی همچون نام پژوهشگر، سال انتشار، عنوان پژوهش و یافته‌های اصلی را ارائه کند و در پایان، با جمع‌بندی تحلیلی مطالعات، جایگاه و وجه تمایز تحقیق خود را به‌صورت مستند مشخص سازد.
در بخش دیگری از کارگاه تخصصی، اصول ارجاع‌دهی و مستندسازی علمی تشریح شد. در این بخش، بر تطبیق کامل ارجاعات درون‌متنی با فهرست منابع پایانی، درج دقیق مشخصات کتاب‌شناختی، رعایت شیوه‌نامه ارجاع‌دهی و درج معادل لاتین نام نویسندگان و اصطلاحات تخصصی در پاورقی، مطابق ضوابط مربوط، تأکید شد.
همچنین، با اشاره به احتمال خطا در اطلاعات تولید شده به‌وسیله ابزارهای هوش مصنوعی، بر ضرورت مراجعه به منابع اصلی و بررسی صحت ارجاعات تأکید شد. بر این اساس، مسئولیت نهایی صحت علمی، اعتبار منابع و کیفیت متن بر عهده پژوهشگر است و هیچ یک از خروجی‌های ابزارهای هوش مصنوعی نباید بدون بررسی و بازبینی انسانی در متن نهایی پژوهش به کار گرفته شود.
از دیگر محورهای این کارگاه کاربردی، تبیین تفاوت‌های طرح اجمالی و طرح تفصیلی و تشریح الزامات تدوین نقشه راه پژوهش بود. در این بخش، تأکید شد که تصویب طرح اجمالی به معنای رفع همه اشکالات علمی و ساختاری پژوهش نیست؛ بلکه در مرحله تدوین طرح تفصیلی باید ساختار تحقیق، فصل‌بندی، محتوای هر فصل، روش‌شناسی و ارتباط منطقی میان عنوان، اهداف و پرسش‌های پژوهش با دقت بیشتری مشخص شود.
همچنین، اهمیت تناسب روش تحقیق با ماهیت موضوع و بهره‌گیری آگاهانه از الگوهای روش‌شناختی پژوهش‌های معتبر و مشابه مورد توجه قرار گرفت. در این زمینه، بر ضرورت انتخاب روش متناسب با هدف و پرسش‌های تحقیق و پرهیز از الگوبرداری صوری و بدون بررسی از روش پژوهش‌های دیگر تأکید شد.
در ادامه، الزامات تدوین پرسش اصلی و پرسش‌های فرعی در پژوهش‌های ناظر به طراحی مدل مفهومی و بسته‌های آموزشی بررسی شد. بر این اساس، پرسش‌های پژوهش باید با عنوان و هدف تحقیق هماهنگ باشند و ابعاد و مؤلفه‌های اصلی موضوع را پوشش دهند. همچنین، در پژوهش‌های مربوط به طراحی بسته آموزشی، میان تدوین و اعتبارسنجی محتوایی بسته با سنجش اثربخشی آن تمایز گذاشته شد و ضرورت توجه به الزامات متناسب با ماهیت و هدف پژوهش مورد تأکید قرار گرفت.
در پایان این کارگاه تخصصی، بر تداوم آموزش‌های کاربردی و مهارت‌محور در مسیر تدوین طرح‌های پژوهشی تأکید شد. بر همین اساس، در جلسات بعدی کارگاه، ساختار طرح تفصیلی و الزامات نگارش بخش‌های مختلف آن، به‌ویژه روش‌شناسی، همچنین ساختار فصل‌بندی پایان‌نامه از فصل نخست تا فصل پنجم و تفاوت الگوهای فصل‌بندی پنج‌فصلی و مبتنی بر پرسش‌های فرعی، با توجه به ضوابط مربوط، بررسی و آموزش داده خواهد شد.
برگزاری این کارگاه تخصصی در راستای رویکرد معاونت پژوهش مدرسه علمیه تخصصی جامعة النور شیراز، با هدف ارتقای توانمندی‌های علمی و پژوهشی طلاب، ارتقای کیفیت طرح‌های پایان‌نامه، بهره‌گیری صحیح از ابزارهای نوین پژوهشی و تسریع در فرایند انتخاب موضوع، تدوین و تصویب طرح‌های پژوهشی و نیز نگارش و دفاع از پایان‌نامه‌ها، زمینه‌ساز پیشبرد هدفمند پژوهش‌های تخصصی در حوزه مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی است.
